تبلیغات
مطالب اینترنتی - می توان در دنیای مدرن مسلمان زیست؟

امروز:

می توان در دنیای مدرن مسلمان زیست؟



مفیدستان:

می توان در دنیای مدرن مسلمان زیست

این روزها دومین سالگرد ارتحال استاد بزرگوار, مورخ بزرگ و دغدغه مند جریان نواندیشی دینی در جامعه دانشگاهی ماست یکی از دغدغه هایی که استاد دکتر صادق آیینه وند داشت بحث پیگیری جریان نواندیشی دینی و مهم تر از آن انتقال تجربه این جریان نواندیشی از حوزه جهان اسلام به داخل کشور بود و به همین جهت به دوستان و شاگردان خود توصیه می کرد که در این راه دست به ترجمه بزنند و آنچه در جهان اسلام دهه ها زودتر از ایران شروع شده, برای اندیشمندان و دانش پژوهان ایرانی منتقل کنند و در دسترس قرار دهند

او شناخت خوبی نسبت به این دستاورد در جهان اسلام و خصوصا در جهان عرب داشت. شاه بیت این دغدغه در جریان نواندیشی دینی، بحث سازگاری دین و مدرنیته یا عدم سازگاری آن دو است. جریان نواندیشی دینی معتقد به وجه اول است و دکتر آیینه وند هم این دغدغه را داشت که دین با مدرنیته سازگار است و مدرنیته می تواند الگوی تأمین سلامت انسان مسلمان باشد و اهداف جامع زندگی او را برآورده سازد. بدون تردید بر این باور هستیم که برخلاف بسیاری از غربی ها یا سکولارها یا لاییک های دنیای اسلام دوره دین محوری در دنیای جدید و عصر مدرن سپری نشده است. امروز می توان با صدای بلند همخوانی مسلمانی را با مختصات مدرنیته فریاد زد و از خودباختگی تاریخی در برابر دستاورد مدرن غرب پرهیز کرد به شرط اینکه جوهر دین و حقیقت دین درک شود. امروز کانون یا حوزه ای که جوهر و حقیقت دین را به ما معرفی می کند بدون شک کلام وحی است؛ کلامی که امروز میان نواندیشان دینی به اتفاق بر اصالت او فارغ از اینکه چه فرایندی را طی کرده یا وحی چه ماهیتی داشته بر سر آن اجماع وجود دارد. اما اینکه این فرایند چگونه بوده مباحثی است که امروز بین نواندیشان و روشنفکران ایرانی و چه نواندیشان جهان اسلام و حتی جهان غرب مطرح است. اما نکته مهم این است که رویکرد عقلانی و آینده نگر و تأویل گرا به قرآن و در کنار آن بازنگری با رویکرد بازخوانی جدید یا به تعبیر مرحوم آرکون، بازاندیشی در حوزه سایر متون و منابع دینی مثل حدیث، تفسیر، فقه، اصول و کلام همه درواقع سطح فهم نواندیشانه و امروزی را از قرآن به دست می دهد و آنجاست که می توان این فریاد بلند را زد که اسلام با مدرنیته و دموکراسی و آزادی سازگار است و می توان در دنیای مدرن، مسلمان زیست کرد. این نوع اسلام یا این نوع نگرش به اسلام همان اسلام معیار است که تمرکز اصلی اش بر حوزه کلام وحی است و بازاندیشی و بازخوانی و خوانش امروزی از کلام وحی. اما به این نکته توجه کنیم که آنچه در جهان اسلام شکل گرفته و عمری شاید برابر جریان نواندیشی دینی در جهان اسلام دارد، رویکرد بنیادگرایی است که به تأسی از روند تاریخی اسلام یا با الگو قراردادن اسلام تاریخی، هویت اسلامی و شریعت اسلامی را تعریف می کند و طبیعتا آن نگاه بنیادگرایانه نمی تواند بین مدرنیته و دین یا دموکراسی و دین و ویژگی های طبیعی و فطری زندگی آرمانی امروز بشر و انسان مسلمان تضمین شود مگر اینکه از رویکرد بنیادگرایی خودش به رویکرد نواندیشانه ای که جریان نواندیشی دینی به دنبال آن هست بازگردد. جریان نواندیشی دینی معتقد است حقایق نهفته در اسلام معیار که همان کلام وحی و کلام پیامبر (قرآن) است ماهیتا با زبان مزاج سخن می گوید. بنابراین اگر بخواهیم جریان نواندیشی را کمی بهتر بشناسیم شاید بهتر است کمی در ماهیت جریان بنیادگرایی تأمل کنیم که در مقابل این جریان بود. جریان نواندیشی در درون جهان اسلام، تحت تأثیر جریان نواندیشی ای بود که بعد از عصر رنسانس در دنیای غرب صورت گرفت اما او هم با پدیده ای مثل جریان بنیادگرایی مواجه بود به ویژه زمانی که در قرن بیستم جریان بنیادگرایی بروز و ظهور جدی داشت. آنچه در دنیای غرب مخصوصا بعد از جنگ جهانی رخ داد و هویت بنیادگرایی را تعریف کرد، مختصاتی داشت که برای پرهیز از اطاله قلم و تطویل بیان از آن خودداری می کنم اما جریان بنیادگرا که همین خصوصیت را در دنیای اسلام هم دارد، جریانی است که اساسا معیار و میزان اصلی اش برای تشخیص صحیح از سقیم و خوب از بد، سنت است. بنابراین رویکرد او به سنت که یک امر بدیهی است، بسیار بسیار جدی تر از اسلام معیار (قرآن) است. به همین جهت در دنیای اسلام یکی از تقابل ها و تعارضات جریان بنیادگرایی فکری با جریان نواندیشی بر سر همین امر سنت بود که بنیادگرایی و بنیادگرایان معتقد بودند سنت با آغاز به کار جریان نواندیشی بدیهی بودن یا بدیهیت تاریخی خود را از دست می دهد و در معرض چالش و نابودی است. اینجا بود که جریان بنیادگرایی قدرت قوی تر و بیشتری پیدا کرد و اساسا بنیان های اصلی خودش را پایه گذاشت.

جریان نوگرایی معتقد بود که اساسا چه در ساحت اندیشه چه در ساحت تعامل، هیچ نوع ارتباط یا الگوپذیری از جریان خارج از ساحت مسلمانی نباید وجود داشته باشد. و دوم اینکه عرصه شک و تردید، عرصه مسدودی است؛ یعنی ساحت شک وجود ندارد. طبیعی است وقتی چنین حوزه ای را بنیادگرایی برای خودش تعریف می کند طبیعتا با آزادی فکر و اندیشه، تکثر و تنوع اندیشه هم ناسازگار می شود و درصدد این است که نوعی همبستگی اعتقادی را در جامعه یکپارچه و ایجاد کند و یک نوع همبستگی عقیدتی را شکل دهد و این می شود همان گفتمان مسلطی که اساسا حکومت های تاریخی و دینی در تاریخ اسلام درصدد بنیان گذاری او بوده اند و خارج از این حوزه و ساحت را برنمی تافتند. جریان نواندیشی دینی که یکی از دغدغه های جدی دکتر آیینه وند بود، معتقد است در ساحت نگرش به سنت و سنت تاریخی باید از روش ها و متدهای جدید تاریخ مند استفاده کرد. دوم اینکه باید پذیرفت که علاوه بر من، دیگری هم وجود دارد و موجودیت او مشروعیت دارد. سوم اینکه من و دیگری هر دو فطرتا و به طور طبیعی حق انتخاب داریم.

دیگر اینکه برای توسعه جریان نواندیشی و مقابله با بنیادگرایی باید با توسعه نهادهای مدنی از جمله نهادهایی که در حوزه گسترش فکر و اندیشه و آزادی فکر و بیان عمل می کنند بتوانیم راه معقول و مطلوب مقابله با جریان بنیادگرایی را هموار کنیم و طبیعتا میدان نواندیشی و ساحت نواندیشی را وسیع تر کنیم. از آنجا که در طول تاریخ اسلام تفکر بنیادگرایانه آثار تخریبی زیادی بر ساحت اندیشه و تاریخ اندیشه انسان مسلمان داشته، مخصوصا پس از عصر تمدن اسلامی که حوزه علوم عقلی ضعیف شد، جریان بنیادگرایی که در دو حوزه جهان اسلام در اهل سنت با رشد اشعری گری و با تضعیف جریان معتزله و در جهان اسلام بعدها با رشد جریان اخباری گری تقویت شد باعث شد در بلاد و ممالک اسلامی جریان بنیادگرایی دینی زمینه ها و به پشتوانه پیشینه تاریخی خودش میدان انتخاب وسیع تری را باز کند و طبیعتا در برابر جریان عقلانی و جریانی که مبتنی بر تفکر عقلانی و فلسفه ای است به خوبی بایستد. به همین جهت است که در بخش عظیمی از تاریخ اسلام می بینیم از قرن چهارم تا امروز تفکر فلسفی تفکر بسیار ضعیفی است و چه در حوزه های علمیه دینی و چه اساسا در حوزه های آکادمیک هم به طور جدی مورد توجه قرار نمی گیرد.

امروز جریان بنیادگرایی اشکال جدیدی پیدا کرده و متنوع شده است اما همه این اشکال و شکل های متنوع به چند مقوله بی اعتنا هستند و باور ندارند و این یکی از حوزه های مرزی مقابله و منازعه نواندیشی با جریان بنیادگرایی است. یک: عدم توجه به ساحت علم و فرهنگ، عدم توجه به پدیده جهانی شدن و روند جهانی شدن. واقعیت این است که امروز جهانی شدن و دین بر یکدیگر تأثیرگذار هستند و اگر امروز بخواهیم مثل دیروز و گذشته تاریخی خودمان دین را در تعبد خلاصه کنیم، با خطر روافزونی روبه رو می شویم که به طور طبیعی این خطر یا آثار این خطر را در جلوه های مختلف می بینیم که یکی از آنها نوکیشی است. نوکیشی یعنی تغییر مرام، دین و آیین. امروز یکی از خطرهای بزرگی که ساحت اندیشه را تنگ و پرخطر می کند و به طور طبیعی رسالت نواندیشان دینی را افزایش می دهد، بحث ضرورت تعامل دین و فرهنگ است. جریان بنیادگرایی امروز درصدد دامن زدن خصومت میان این دو است و درصدد این است که انسان ها را هرچه بیشتر ارتدوکس تر یا سخت اعتقادتر کند. اینجاست که به تعبیر اولیور روآ اسلام پژوه معاصر فرانسوی، دین به حوزه ایمان تقلیل پیدا می کند. اعتراض او به دین نیست به انواع تعصب دینی است. یعنی اسلام معیار می شود اسلامی که در سلوک و مناسک و رفتارها الزاما باید تجلی پیدا کند نه در عرصه اندیشه و تفکر. بدون شک یکی از دغدغه های جدی جریان نواندیشی این است که دین بدون تعامل با ساختارهای اجتماعی و فرهنگی رشد پیدا نمی کند و طرفدار پیدا نمی کند. بنابراین برای اینکه دین تعمیق و عمق پیدا کند باید به فرهنگ ها و تکثر و تنوع فرهنگ ها توجه کرد. اما جریان بنیادگرایی این نوع نگرش را کاملا شرک آلود می داند.

جریان نواندیشی دینی معتقد است که برای سازگاری میان دین با مدرنیته یا به عبارت گسترده تر با پدیده جهانی شدن سخن گفتن از همه یا هیچ در حوزه دینداری پذیرفته نیست.

نواندیشی دینی برای مقابله با بنیادگرایی دینی معتقد است باید میان دین و فرهنگ پیوند زد و این معضل اساسی بسیاری از جوامع دیگر و جوامع دینی است که می بینیم. اگر به چیستی فرهنگ دینی پاسخ ندهیم، باید در انتظار دو پدیده باشیم. یکی غلبه جهل و دیگری روند رو به افزایش نودینی و نوکیشی. این دغدغه اصلی است که جریان نواندیشی دنبال می کند و در مقابله با بنیادگرایی دینی معتقد است که یک دین برای اینکه بتواند تعامل خودش را در بستر جهانی سازی هماهنگ کند و تعامل خودش را شکل دهد، باید به چهار عنصر اصلی دین توجه کند. یکی نشانه های دینی مثل شعائر و مناسک. دوم هنجارها مثل معیارهای اخلاقی. سوم دینداری و ایمان جاری در زندگی و چهارم تئوری های دینی و استدلال های عقیدتی. بنابراین آنچه که محور دعوای اصلی جریان نواندیشی با جریان بنیادگرایی دینی است و مرحوم دکتر آیینه وند در این میان از کسانی بود که بر جریان نواندیشی دینی پای می فشرد، این بود که فرهنگ نباید با دین تعارض پیدا کند و فرهنگ بت پرستی و تسلیم شدن محض در برابر صاحبان اعتقادسازی دینی، چه در مذهب کلیسا، پاپ باشد، چه در آیین های دیگر چیزهای دیگر همه شکلی از اشکال بت پرستی است که جریان نواندیشی دینی در برابرش مقابله می کند و با آن می جنگد.

عبدالله ناصری. استاد دانشگاه و پژوهشگر



لینک منبع

بازنشر: مفیدستان

مطلب می توان در دنیای مدرن مسلمان زیست؟ در سایت مفیدستان
برای دریافت مطالب مفید به سایت مفیدستان مراجعه فرمایید.


لینک منبع و پست :می توان در دنیای مدرن مسلمان زیست؟
http://mofidestan.ir/%d9%85%db%8c-%d8%aa%d9%88%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%af%d9%86%db%8c%d8%a7%db%8c-%d9%85%d8%af%d8%b1%d9%86-%d9%85%d8%b3%d9%84%d9%85%d8%a7%d9%86-%d8%b2%db%8c%d8%b3%d8%aa%d8%9f/


نوشته شده در : سه شنبه 19 اردیبهشت 1396  توسط : نویسنده .    نظرات() .

 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر